Innovatie is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
- Kernwoorden
- betaalbaarheid van innovatie, langere contractduur, bundeling van projecten
- Auteur
- Rolf de Boer in samenwerking met Allard-Mark Ebbers
In de praktijk zien wij bij dutch process innovators dat het systeem waarin we projecten organiseren en aanbesteden niet goed aansluit bij die ambitie. Innovaties vragen investeringen, tijd en ruimte om te groeien, terwijl projecten vaak kortlopend zijn, sterk gericht op prijs en strak afgebakend. Daardoor ontstaat een spanning die dieper gaat dan uitvoering of samenwerking.
De kernvraag is dan ook niet of innovatie belangrijk is, maar waarom het zo vaak niet lukt om innovatie betaalbaar te maken. Veel innovaties, van emissieloos materieel tot circulaire toepassingen en digitale oplossingen, hebben één ding gemeen: ze kosten aan het begin geld en leveren pas later iets op. Vaak ontstaat de echte waarde pas wanneer ze meerdere keren worden toegepast en verder worden verbeterd.
Daarmee past innovatie slecht binnen het denken in losse projecten. Wanneer elk project op zichzelf staat, moet een investering zich ook binnen dat project terugverdienen, en dat is lang niet altijd realistisch. Het gevolg is dat innovaties wel worden toegepast, maar vaak voorzichtig, kleinschalig of alleen waar het direct uit kan. Innovatie is daarmee niet per se te duur, maar vooral verkeerd gepositioneerd in tijd en schaal.
De onbetaalbaarheid van innovatie zit in een eenvoudige maar hardnekkige mismatch: de investering ligt nu, de opbrengst komt later en vaak bij een andere partij. In veel gevallen investeert de aannemer, terwijl de voordelen, zoals lagere onderhoudskosten, betere prestaties of minder hinder, vooral bij de opdrachtgever of de maatschappij terechtkomen
Binnen een kortlopend contract is dat geen sluitende businesscase. Het gedrag dat daaruit volgt is logisch. Aannemers beperken hun risico’s, opdrachtgevers sturen op prijs en innovaties worden voorzichtig toegepast of blijven steken in pilots. Niet omdat partijen niet willen, maar omdat het systeem gedrag beloont dat innovatie afremt.
Het is dan ook te eenvoudig om het probleem te zoeken in houding of samenwerking. Het huidige systeem is ingericht op optimalisatie per project, concurrentie op prijs en het verschuiven van risico’s. Binnen die logica is het volkomen rationeel dat innovatie moeilijk van de grond komt. We vragen dus iets van de markt wat het systeem zelf ontmoedigt. De oplossing ligt daarom niet alleen in betere innovaties, maar in een andere manier van organiseren.
Niet het individuele project zou centraal moeten staan, maar de opgave over meerdere jaren. Wanneer projecten worden gebundeld en er continuïteit ontstaat, kunnen aannemers investeren, leren en verbeteren over meerdere projecten heen. Wat in het begin nog kostbaar is, kan later efficiënter en uiteindelijk rendabel worden. De logica verschuift dan van projectgericht en kortetermijndenken naar een benadering waarin waarde over de levensduur centraal staat en risico’s en opbrengsten worden gedeeld.
Er is niet één simpele oplossing om innovaties betaalbaar te maken; het vraagt om een combinatie van maatregelen. Een belangrijke stap is het kijken over meerdere projecten heen, zodat investeringen kunnen worden uitgesmeerd en zich terugverdienen bij herhaald gebruik. Ook helpt een langere contractduur, bijvoorbeeld door onderhoud en exploitatie mee te nemen, waardoor de partij die investeert zelf profiteert van latere voordelen zoals lagere kosten.
Daarnaast is het nodig om niet alleen op de laagste prijs te sturen, maar te kijken naar de totale kosten over de levensduur, zodat investeringen kunnen worden afgewogen tegen toekomstige besparingen.
Verder draagt het delen van opbrengsten, bijvoorbeeld via prestatiebeloningen, bij aan een eerlijkere verdeling van baten. Het expliciet faciliteren van innovatie met budgetten, pilots of subsidies verlaagt bovendien de investeringsdrempel. Ook het delen van risico’s, bijvoorbeeld in bouwteams, zorgt ervoor dat innovatie minder remmend werkt.
Tot slot spelen continuïteit en langdurige samenwerking een belangrijke rol, omdat deze investeren minder risicovol en aantrekkelijker maken. De kern is dat innovatie betaalbaar wordt wanneer kosten, risico’s en opbrengsten beter met elkaar in balans worden gebracht en in de tijd op elkaar aansluiten
Hoewel deze beweging zichtbaar is, blijft de praktijk weerbarstig. Veel initiatieven stranden doordat er geen echte continuïteit van werk is, projecten alsnog individueel worden afgerekend, innovatie wel wordt gevraagd maar niet expliciet wordt betaald, en risico’s uiteindelijk toch weer bij één partij belanden. Het resultaat is herkenbaar: pilots zonder opschaling, innovaties die niet verder komen dan een eerste toepassing en een sector die wel wil vernieuwen, maar moeite heeft om dat structureel te organiseren.
De consequentie van niets veranderen is niet neutraal. Als we blijven werken binnen de huidige logica, blijft innovatie beperkt tot wat direct rendabel is, worden duurzaamheidsdoelen moeilijk haalbaar en lopen de kosten op lange termijn juist op door gemiste optimalisaties.
Niet investeren in innovatie is daarmee uiteindelijk duurder dan wel investeren. De vraag naar een eenvoudige oplossing voor dit vraagstuk komt regelmatig terug, maar die bestaat niet. Wat er wel is, is een duidelijke richting. Innovatie wordt betaalbaar wanneer werk continu is, partijen langer betrokken blijven, waarde wordt gedeeld en risico’s eerlijk worden verdeeld. Of anders gezegd: wanneer kosten, risico’s en opbrengsten weer dichter bij elkaar komen te liggen.
De uitdagingen waar de sector voor staat laten weinig ruimte voor uitstel. Klimaatverandering, verouderende infrastructuur en toenemende druk op de leefomgeving vragen om oplossingen die verder gaan dan optimalisatie van het bestaande. Daarmee is dit geen technische discussie, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Voor opdrachtgevers betekent dit ruimte creëren voor lange termijn waarde en samenwerking.
Voor aannemers betekent het investeren in oplossingen die schaalbaar zijn en verder kijken dan het project van vandaag. En voor de sector als geheel betekent het dat we het systeem zodanig moeten organiseren dat innovatie ook daadwerkelijk kan werken. De vraag is uiteindelijk niet of innovatie betaalbaar is, maar of we bereid zijn het systeem zo in te richten dat het betaalbaar wordt.
Is het allemaal kommer en kwel? Nee. Er is reden voor voorzichtig optimisme. In de praktijk zien we voorbeelden waarin een andere logica zichtbaar wordt. Rijkswaterstaat zet met programma’s voor vervanging en renovatie stappen richting bundeling en continuïteit, waardoor leren en opschalen daadwerkelijk mogelijk wordt. Het SEB-convenant laat zien dat sectorbrede afspraken kunnen zorgen voor versnelling en schaal, waardoor innovaties zoals emissieloos materieel sneller betaalbaar worden.
En met de toenemende toepassing van MKI-sturing verschuift de focus geleidelijk van laagste prijs naar waarde over de levensduur, waardoor duurzame keuzes beter uitlegbaar en verdedigbaar worden. Dit zijn geen losse successen, maar signalen dat de sector in beweging is. Ze laten zien dat innovatie niet per definitie onbetaalbaar is, maar betaalbaar wordt zodra we het systeem zo organiseren dat investeren, leren en opschalen ook echt loont.
